Bu Proje Bursa Sanayicileri ve İşinsanları Derneği (BUSİAD) tarafından desteklenmektedir.
İznik Su Altı Bazilikası
Batık Bazilikal Kilise
2014 yılında İznik Gölü’ne batmış halde keşfedilen kilise, ortadaki daha geniş olmak üzere üç nefe sahip olup doğu-batı doğrultusunda uzanmaktadır (Resim 1-2). Naosun doğusundaki apsis, içte dairesel formlu olup, dış bölüm duvar şeklinde düzdür. Ana apsisin her iki yanında pastophoria odaları yer almaktadır. Naosun batısında bir narteks ve sonrasında, güney beden duvarı narteks duvarına göre kısmen biraz daha içeri çekilmiş atrium yer almaktadır.
Üç nefli yapı kalıntısının dıştan dışa toplam uzunluğu 41,32 m, genişliği ise 18,61 metredir. Orta nefin uzunluğu 20,03 m, genişliği 7,95 metredir. Yan neflerden kuzeydeki 3,32 m, güney nef ise 3,15 metredir. Bu ölçüme göre güney nef kuzeye göre biraz daha dardır. Duvar kalınlıklarında ortalama 1 metredir. Yapının doğusunda yer alan apsisin çapı 6,85 metredir. Apsisin güneyinde yer alan ve diakonikon olduğunu düşündüğümüz yaklaşık 4,06 m genişliğe sahip odanın doğu duvarı bir apsis ile sona ermektedir (Resim 1-2). Odanın güney duvarına uzanan 1,97 m uzunluğunda, 0,70 m genişliğinde bir lahit yer almaktadır; ölçülebilen derinliği 0,30 metredir. Lahidin kuzey uzun bölümü parapet bloklarının birleştirilmesi ile oluşturulmuştur. Birleşme yeri iç bölümden sıvanarak kapatılmıştır. Lahdin içerisinde yapılan kazılarda herhangi bir iskelet kalıntısına rastlanmamıştır.
Yapının Eski Çağlardaki Özgün Halleri
Eksedranın kuzey tarafında yer alan ve prothesis odası olduğunu düşündüğümüz bölüm ise 3,88 m uzunluğunda ve 4,31 m genişliğindedir. Yapının batısında narteks ve atrium bölümleri yer almaktadır. Narteksin genişliği 3,95 metredir. Kuzey dar yüzdeki açıklık bazilikanın giriş kapısının burada yer almış olabileceğini düşündürmektedir. Yapının en batısında yer alan atrium bölümünün uzunluğu yaklaşık 7,87 m, ölçülebilen genişliği ise 16,57 metredir. Atrium bölümünün güneyde nartex ile birleşme yerinde duvarda yaklaşık 0,60 m bir diş/girinti dikkat çekmektedir. Atriumun güneyinde 2,89 m genişliğinde bir mekân bulunmaktadır. Orta bölümde ise 3,65 m çapında anlamlandıramadığımız bir kalıntı yer almaktadır.
Bazilikal Kilise ile ilgili dikkat çeken özelliklerden birisi yapının içinde ve çevresinde yer alan çok sayıda mezardır. Bu mezarlar bazilikal kilisenin aynı zamanda mezar kilise olabileceğine işaret etmektedir.
Bazilikal Kilise, bema duvarı altında yer alan iki mezarda bulunan sikkelere göre MS. 394 yılından sonra inşa edilmiş olmalıdır. Kilise olasılıkla 1075 depremi yıkılmıştır. Yapı, atrium bölümünde yer alan ve boy babtisteriumu olduğu düşünülen U şeklindeki yapıda bulunan çukur sikkelere göre 13. yüzyılın ortalarına doğru terk edilmiştir.
Bazilikanın batısında bulunan atrium bölümü, bu yapının Erken Hıristiyanlık Dönemine ait bir kilise olduğunu göstermektedir. Hem sur duvarlarının dışında olması hem de göl kenarında bulunmasından dolayı bu kilisenin Aziz Neophitos için yaptırıldığı düşünülmektedir. Neophitos, Hıristiyanlar tarafından en genç yaşta şehit edilen aziz olarak saygı duyulmaktadır (Resim 3). Yaklaşık 303 yılında şehit edildiği iddia edilen azize, Hıristiyanlığın resmi din olarak kabul edilmesinden sonra, öldürüldüğü yerde bir kilise yaptırılmıştır. Martyrium (şehitlik) olarak adlandırılan güney pastaforyumda bulunan lahit büyük bir ihtimalle Neophitos’a aittir. Rivayete göre, Laskarisler Döneminde azizin naaşı yıkık kiliseden alınarak Koimesis Kilisesi’ne taşınmıştır.
Bazilika, konum itibari ile sur duvarlarının dışında göl kıyısına inşa edilmiştir. Vatikan Sistine Salonunda yer alan freskoda Hristiyanlar açısından önemli olan 1. Konsil Toplantısı betimlenmiştir (Resim 4). Hristiyanlığın bütün mezhepleri tarafından tanınan Birinci İznik Konsili, MS 325 yılında İmparator I. Konstantin’in himayesinde Hristiyanlığın içerisinde tartışılan bazı konuları netleştirmek amacı ile toplanmıştır. 318 Havarinin toplantı esnasında resmedildiği freskonun merkezinde İmparator Büyük Konstantin oturur. Sol üst köşede yer alan panaromik görüntü toplantının yapıldığı yapının yerine işaret etmesi bakımından önemlidir. Bazilikal Kilise burada sur duvarlarının dışında ve göl kenarında gösterilmektedir. Bu detay kilisenin konumu ile benzerlik göstermektedir. Ayrıca İznik’te bulunan en büyük kilisenin sur duvarlarının dışında bulunması mekanın kutsallığını göstermesi açısından kayda değerdir. Bu nedenle çok büyük bir olasılıkla 1. Konsil Toplantısının yapıldığı mekan Bazilikal Kilisenin bulunduğu alanda yer almış olmalıdır.
Plan özelliklerinden anlaşıldığına göre bazilikal kilise bir tapınağın üzerine inşa edilmiştir (Resim 5). Bu tapınağın olasılıkla kentin dışında olduğu düşünülen tanrı Apollon’a adan tapınak olduğu düşünülmektedir (Resim 6).
